İRAN’DAKİ HALK AYAKLANMALARI VE NEDENLERİ

0

Giriş

İran İslam Cumhuriyeti’nde son 3 gündür devam eden ve gittikçe şiddetlenen halk ayaklanmaları ülkenin gündemine oturdu. Siyasetçiler ve kanaat önderleri halk ayaklanmalarının çözümü için ardı ardına demeçler veriyor ve global medya da söz konusu ayaklanmalar hakkında sürekli gelişen olayları ardı ardına yayınlıyor. Birçok komplo teorileri kuruldu ve analizler yapıldı. Bu yazımda dünyanın gündemine oturan “İran Halk Ayaklanmalarının” nedenlerini sizlerle paylaşacağım

Unutulmamalıdır ki İran İslam Cumhuriyeti oldukça karışık bir yapıya sahip olmakla beraber geçmişi ve bugünüyle oldukça farklı bir ülkedir. Analizler ne kadar yapılsa yapılsın, beklentiler söylenedursun herhangi kesin bir şey söylemek mümkün değildir. Bu yazıda yazılanlar sadece son 3 günde gelişen olaylar ele alınarak ve gündemde özellikle öne çıkan spesifik olmayan genel olayları kapsamaktadır.

 

1. İran’da Halk Ayaklanmaları

1.1 Ekonomik Nedenler ve Ekonomik Nedenleri Etkileyen Alt Nedenler

İran’da cereyan eden halk ayaklanmalarını genel olarak ele aldığımızda halk ayaklanmalarının ardında ekonomik nedenleri görmekteyiz. Ekonomik nedenlerin başında İran’ın kronik iktisadi sorunları olan işsizlik ve enflasyonu görüyoruz. İşsizlik oranı %12’lerde seyretse de -bu oran gelişmekte olan bir ülke için fazla gözükse de İran gibi bir ülkede gayet ideal- şehirlerde farklılık gösteren işsizlik oranlarını görüyoruz. İşsizliğin yanında adeta İran’ın ikinci iktisadi sorunu olan enflasyonu görüyoruz. İstikrarsız enflasyon halkın alım gücünü oldukça düşürmüş ve halkın daha çok fakirleşmesine neden olmuştur.

Genel iktisadi nedenlerin de arkasına baktığımızda ise siyasi nedenleri görmekteyiz. Bu yıl tekrar seçilen ve yaklaşık halkın %60 oyunu alan Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani’nin seçim vaadlerinden biri iktisadi istikrarın sağlanması ve iktisadi göstergelerin iyileştirilmesiydi. Ancak Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani halka verdiği sözü tutamadı. Üstüne Meşhed’de[1] yüksek faizli mevduat veren bankanın batmasının ardından halka “Neden mevduatlarınızı güvenilir olmayan yüksek faizli bankalara yatırdınız ki?” demesi ve 2018 bütçesinin kemer sıkma politikasını içermesi halk ayaklanmalarının adeta tuzu ve biberi oldu. Malasef Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani halkın ana sloganlarından biri olan “Ber Merg Ruhani” yani “Ruhani’ye Ölüm” e maruz kaldı.

Diğer iktisadi neden ise İran’ın dış politikasından kaynaklanmaktadır. Dış politikada yayılmacı bir Şii siyaset izleyen İran İslam Cumhuriyeti kaynaklarını muhtelif ülkelerde desteklediği kanaat önderlerine veya iç savaşın yaşandığı ülkelerde harcamaktadır. İran’ın yayılmacı Şii politikası ülkenin cari ödemeler dengesinin azalmasına hatta negatif olmasına neden olmuştur. İran halkı, İslami rejimin ülkesinde bu kadar fakir varken neden yayılmacı politika izlenen ülkelere kaynak harcadığını söz konusu ayaklanmalarda sloganlarıyla beraber karşı çıkmıştır. Özellikle halk İran’ın etkin olduğu ülkeler olan Suriye, Lübnan, Yemen, Filistin aleyhine sloganlar atmıştır.

 

1.2. Saklı Neden: İslami Rejimi İstemiyoruz!

Başlangıçta halk ayaklanmalarında ekonomik söylemler görülse de aslında bu ekonomik söylemler yavaş yavaş rejim karşıtlığına doğru gitmiştir. Ayaklanmaların ikinci gününden itibaren halk artık rejim karşıtı ve Rıza Şah lehine sloganlar atmaya başlamıştır. Üçüncü günde yani bu gece baktığımızda halk yöneticilerin bulunduğu pankartları -özellikle Dini Lider Hamaney’in posterleri ve reklam afişleri” yakmaya başlamış. İslami rejimin zillet getirdiği söylemlerine de yansıtmıştır.

Halkın İslami rejimi istememesinin nedeni ekonomik faktörlere dayandırmaya çalışılabilir. Ama aslında bunun altında engellenen ve baskılanan hak ve özgürlükler yatmaktadır. Şah döneminin daha özgür olduğunu düşünen halk özgür olmayı iktisadi sorunlara yeğlemektedir.

Birçok kaynak, analizler ve nacizane  kanaatime göre İslami rejim karşıtlığı özellikle İran’ın tartışmasız düşmanları ve işbirlikçileri tarafından desteklenmektedir.[2] Bu düşmanların başında ABD ve İsraili görmekteyiz. Özellikle ABD yöneticilerin rejim karşıtlığını alenen belli olmaktadır. Genel olarak baktığımızda; Senatör Mac Cruz; “Zalim yönetimin karşısında duran İran halkı ile dayanışma içerisindeyim”, Amerika Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Heather Nauert; ”İran’ın liderleri, zengin tarihi, kültürü olan varlıklı bir ülkeyi, şiddet, kan ve kaos ihraç eden ekonomisi bitmiş dolandırıcı bir ülkeye çevirdi. Başkan Trump’ın da söylediği gibi İran liderlerinden en çok zarar görenler İran halkıdır. ABD barışçıl göstericilerin tutuklanmasını sert bir şekilde kınıyor. Bütün ülkelere İran halkını ve onların temel haklarına sahip çıkma ve yolsuzluğa son verme çabalarını açıkça desteklemeleri çağrısında bulunuyoruz.” Amerika Başkanı Trump; “Rejimin yolsuzluklarından ve ülkenin varlığını yurt dışında terörizme harcamasından bıkmış olan İran vatandaşlarının barışçıl protestolarıyla ilgili bilgiler geliyor. İran yönetimi, kendini ifade hakkı da dahil kendi halkının haklarına saygı göstermelidir. Dünya bu süreci izliyor.” demeçlerini görmekteyiz.

Bu demeçlerin yorumlanmasının sonucunda tek bir sonuç çıkıyor ki ABD ve işbirlikçileri İran’daki rejime karşılar ve bu rejimin değişmesini istemektedirler. İslami Rejimin de zaten fitne olarak değerlendirdiği bu halk ayaklanmasının arkasında ABD ve İsrail’i görmektedir. Rejim halkı söz konusu halk ayaklanmalardan caydırmaya çalışmaktadır.

 

1.3 Pek Manidar: Halk Ayaklanmaları ve 2009 Yılı Yeşil Hareket[3]

İran’da başlayan halk hareketleri 2009 yılında “Yeşil Hareket İsyanı”nın bitmesinin yıldönümüne denk gelmektedir. Bazı analistler bunu bilinçli olarak yapıldığını savunmakta ve 2009’da meydana gelen Yeşil Hareketin bir devamı olarak nitelendirmektedir.

 

Sonuç

Dünyanın gündemine oturan İran halk ayaklanmalarının temel sebebi olarak iktisadi faktörleri görmekteyiz. İktisadi faktörler salt yeterli olmamakla birlikte siyasi ve dış politika faktörlerinin ekonomik faktörleri etkilendiğini görmekteyiz. Bunun üzerine İran İslam Cumhuriyeti’nin baş düşmanı ABD ise halk hareketini desteklemekte ve rejimin demokratikleştirilmesi için çaba sarfetmektedir.

Birkan Kemal ERTAN

 

[1] Meşhed halk ayaklanmalarının ilk başladığı yerdir. Halk söz konusu yüksek mevduat faizi veren bankanın batması ve bölgesel enflasyon ve işsizlikten dolayı sokaklara dökülmüştür.

[2] Burada özellikle “desteklenme” kelimesi kullanılmıştır. Direk olarak halk ayaklanmalarının nedenini İran’ın düşmanları ve onların işbirlikçisine bağlamak şu anki şartlarda dedikodudan ileri gitmeyecektir.

[3] 2009 yılında Ahmedinejad ve rejim muhaliflerinin isyanı olan Yeşil Hareket kanlı bir şekilde bastırılmıştır.

Yazar Hakkında

Konuk Yazar

Yorum Yaz